Co łączy XIX-wieczny londyński Pałac Kryształowy, wrocławski Dworzec Główny i galerię poświęconą współczesnemu szkłu? Odpowiedzią jest nowa wystawa BWA Wrocław. „Pałac Kryształowy” od 9 października będzie można oglądać w dwóch przestrzeniach – BWA Wrocław Główny i SIC! BWA Wrocław. To ekspozycja o szkle, ale także o tym, jak patrzymy i co pozostaje poza naszym polem widzenia.
- Dlaczego Pałac Kryształowy stał się inspiracją dla wystawy we Wrocławiu.
- Jak artyści wykorzystują szkło, światło i odbicia, by zmienić sposób, w jaki oglądamy ekspozycję.
- Co zobaczymy w dwóch galeriach BWA Wrocław i kiedy warto wybrać się na wystawę.
Wyobraźmy sobie budynek, którego ściany niemal znikają. Zamiast ciężkich murów są setki szklanych tafli i żeliwna konstrukcja. W środku – tłumy ludzi, rośliny, maszyny, przedmioty i wynalazki prezentowane jako dowody możliwości nowej epoki. Tak wyglądał Pałac Kryształowy podczas Wielkiej Wystawy Światowej w Londynie w 1851 roku. Zaprojektowany przez Josepha Paxtona budynek szybko stał się symbolem przemysłowej nowoczesności i zachwytu nad możliwościami człowieka.
Ponad 170 lat później jego historia staje się punktem wyjścia dla wystawy we Wrocławiu. Nie będzie to jednak próba odtworzenia słynnej londyńskiej konstrukcji. „Pałac Kryształowy” ma raczej uruchomić pytania o to, czym jest przezroczystość, kto decyduje o tym, co widzimy i jak sama architektura może kierować naszym spojrzeniem.
Budynek, który miał być pokazem przyszłości
Pałac Kryształowy powstał z myślą o Wielkiej Wystawie Światowej w Hyde Parku. Za jego projekt odpowiadał Joseph Paxton – ogrodnik, konstruktor szklarni i architekt. Budowę rozpoczęto 26 września 1850 roku, a zakończono już w styczniu 1851 roku. Była to konstrukcja jak na swoje czasy niezwykła. Wykorzystano w niej prefabrykowane elementy żeliwne i szklane, dzięki czemu powstał ogromny pawilon, który zachwycał skalą i zupełnie innym niż dotychczas sposobem organizowania przestrzeni.
Budynek szybko zyskał status architektonicznej sensacji. Bywał określany mianem „ósmego cudu świata”, a jego wizerunek pojawiał się nawet na ścianach domów w odległych zakątkach Europy. Po zakończeniu wystawy konstrukcję rozebrano w zaledwie trzy miesiące. W 1854 roku Pałac Kryształowy został ponownie złożony w Sydenham, na innym krańcu Londynu. Joseph Paxton zmarł w 1865 roku. Jego najsłynniejsze dzieło przetrwało jeszcze ponad 70 lat, aż do tragicznego pożaru w 1936 roku.
Znaczenie budynku wykraczało jednak daleko poza architekturę. Pałac stał się symbolem wiary w postęp i przemysłowej potęgi, ale również przedmiotem refleksji nad społecznymi konsekwencjami nowoczesności. W literaturze pojawiał się zarówno jako wizja społecznej utopii, jak i punkt wyjścia do bardziej dystopijnych obrazów przyszłości.
Z Londynu do Wrocławia – przez dwie galerie
Wystawa BWA Wrocław została podzielona pomiędzy dwie przestrzenie. Pierwszą jest BWA Wrocław Główny, przy ulicy Piłsudskiego 105. To lokalizacja szczególna również ze względu na sam budynek. Zabytkowy Dworzec Główny, wzniesiony w latach 1855–1857, powstał w epoce, której architektoniczne ambicje dobrze współgrały z ideą londyńskiego Pałacu Kryształowego.
Drugą przestrzenią jest SIC! BWA Wrocław, przy Placu Kościuszki 9/10 – jedyna w Polsce publiczna galeria poświęcona współczesnemu szkłu. Tutaj szkło staje się również sposobem myślenia o widzialności, przezroczystości, granicach i kruchości.
Połączenie obu galerii jest więc częścią koncepcji wystawy, a nie jedynie rozwiązaniem organizacyjnym. Za przygotowanie ekspozycji odpowiadają kuratorki Mika Drozdowska i Joanna Kobyłt, które na co dzień związane są z programem obu przestrzeni.
Światło, fotografia, rzeźba i dźwięk
Na wystawie znajdzie się szeroki wybór prac międzynarodowego zespołu artystycznego. Są tu obrazy, fotografie, rzeźby, instalacje przestrzenne, obiekty szklane, światło i dźwięk. Swoje prace zaprezentują m.in. Wiktor Dyndo, Patrycja Cichosz, Tom Swoboda, Richard Mosse, Jan Baszak, Yinka Shonibare, Erin Dickson, Sasza Baszynski, Klaudia Kasperska, John Moran, Krista Israel oraz Paweł Szeibel.
Nie należy jednak szukać tutaj dosłownych ilustracji historii londyńskiego Pałacu Kryształowego. Artyści i artystki wykorzystują jego dziedzictwo jako punkt odniesienia i prowadzą z nim własny dialog. Jednym z najważniejszych wspólnych tematów jest przezroczystość.
Ekspozycja ,,Pałac Kryształowy” została zaprojektowana tak, aby nie odsłaniać przed zwiedzającym całości już przy pierwszym spojrzeniu. Kolejne prace pojawiają się wraz z przemieszczaniem się po galerii. To, co z jednej strony pozostaje ukryte, z innej może nagle znaleźć się w centrum uwagi.
Kaskadowo ustawione kadry, zmieniające się punkty widzenia, światło i odbicia mają sprawić, że przestrzeń wystawy będzie można oglądać na wiele sposobów. W praktyce oznacza to, że: warto się zatrzymać, zmienić miejsce, spojrzeć jeszcze raz, wrócić do obiektu, który chwilę wcześniej wydawał się znajomy. Wystawa świadomie wykorzystuje w ten sposób możliwości szkła – materiału, który jednocześnie pokazuje i zasłania, pozwala patrzeć dalej, ale potrafi również narzucić konkretną perspektywę.
XIX-wieczny sposób oglądania świata
Twórcy ekspozycji sięgają również do zjawiska określanego przez Tony’ego Bennetta mianem „kompleksu wystawienniczego”. Chodzi o sposób organizowania przestrzeni, który był charakterystyczny dla XIX wieku i pojawiał się nie tylko w muzeach, ale także w ogrodach zoologicznych, botanicznych czy panoramach.
W takim modelu sposób oglądania nigdy nie był całkowicie przypadkowy. Architektura i aranżacja wystawy podpowiadały widzowi, gdzie stanąć, na co spojrzeć i jak długo się zatrzymać. Szkło miało w tym procesie szczególne znaczenie. Szklane pawilony, witryny i dioramy budowały wrażenie pełnej przejrzystości, a jednocześnie porządkowały przestrzeń i relację pomiędzy obserwatorem a tym, co zostało wystawione.
„Pałac Kryształowy” świadomie korzysta z tego dziedzictwa. W obu galeriach wyznaczone zostaną osie obserwacyjne, które pozwolą dostrzec analogie pomiędzy współczesną ekspozycją, architekturą Dworca Głównego i historycznym londyńskim pawilonem.
Na wystawie pojawią się również stereoskopy z materiałami ikonograficznymi. To odwołanie do XIX-wiecznych technologii oglądania świata, które pozwalają spojrzeć na historię nie tylko przez pryzmat tego, co przedstawiano, ale także sposobu, w jaki można było to zobaczyć. Motyw stereoskopu wykorzystano również przy tworzeniu identyfikacji wizualnej i scenografii wystawy. Za ten element odpowiada Szymon Zakrzewski.
Ostatnia prezentacja w ramach programu BWA Wrocław Główny
„Pałac Kryształowy” będzie również ważnym momentem w historii galerii BWA Wrocław Główny. To ostatnia prezentacja przygotowana w ramach dotychczasowego programu tej przestrzeni przed planowanym wyprowadzeniem się BWA Wrocław z Dworca Głównego wiosną 2027 roku. Nie oznacza to jednak, że przestrzeń zostanie zamknięta wraz z zakończeniem „Pałacu Kryształowego”.
Na 6 listopada 2026 roku zaplanowano wernisaż wystawy „Kocham Cię życie” Agnieszki Chojnackiej, która potrwa do 31 stycznia 2027 roku. Sam „Pałac Kryształowy” będzie można oglądać od 9 października 2026 roku do 28 lutego 2027 roku.
Wernisaż rozpocznie się na Dworcu, później przeniesie się do SIC!
Otwarcie wystawy zaplanowano na 9 października. O godzinie 18.00 odbędzie się wernisaż w galerii BWA Wrocław Główny. O godzinie 19.30 uczestnicy wyruszą w performatywny spacer do galerii SIC! BWA Wrocław. Spacer poprowadzi Klaudia Kasperska, a wydarzeniu towarzyszyć będzie koncert Pawła Romańczuka.
Dzień później, 10 października o godzinie 14.00, zaplanowano oprowadzanie artystyczne. Początek odbędzie się w SIC!, a następnie uczestnicy przejdą do BWA Wrocław Główny. Program wydarzeń towarzyszących obejmie również wykłady, spotkania, kolejne oprowadzania, koncert, odsłuch oraz wycieczkę do wałbrzyskiej Palmiarni.
